Dr. Fatma SARI
İstanbul Medipol Üniversitesi Eczacılık
Fakültesi Farmasötik Botanik Ana Bilimdalı
Ginkgo biloba L., yaklaşık 200 milyon yıllık evrimsel geçmişi nedeniyle “yaşayan fosil” olarak adlandırılan ve günümüze kadar ulaşmayı başaran en eski ağaç türlerinden biridir. Dinozorlar çağından günümüze uzanan bu eşsiz bitki, yalnızca botanik açıdan değil, fitoterapi alanındaki önemiyle de dikkat çekmektedir. Geleneksel kullanımdan modern fitoterapiye uzanan süreçte Ginkgo biloba özellikle bilişsel fonksiyonlar ve dolaşım sistemi üzerindeki etkileri nedeniyle dünya genelinde en çok araştırılan tıbbi bitkiler arasında yer almıştır. Ginkgo biloba’nın doğal yayılış alanı Doğu Asya, özellikle Çin’dir. Türkiye florasına ait doğal bir tür değildir; ülkemizde daha çok park, bahçe ve arboretumlarda süs ağacı olarak yetiştirilmektedir.
Hafızadan Daha Fazlası
Toplumda çoğunlukla “hafıza güçlendirici bitki” olarak tanınan Ginkgo biloba , aslında çok daha geniş bir etki potansiyeline sahiptir. Güncel araştırmalar, bitkinin yalnızca hafıza ve konsantrasyon ile değil, oksidatif stres, mikrosirkülasyon ve nörolojik fonksiyonların desteklenmesi gibi alanlarla da ilişkilendirildiğini göstermektedir. Bu nedenle Ginkgo biloba, günümüzde yaşlanma sürecine bağlı bilişsel değişiklikler ve yaşam kalitesinin desteklenmesine yönelik geliştirilen birçok fitoterapötik formülasyonda yer almaktadır.
Etkinliğinin Temelinde Ne Var?
Ginkgo biloba‘ nın fitoterapik etkileri büyük ölçüde yapraklardan elde edilen standardize ekstrelerde bulunan flavonoid glikozitler ve terpen laktonlarla ilişkilendirilmektedir. Klinik çalışmalarda kullanılan standardize ekstreler genellikle yaklaşık %24 flavonoid glikozit ve %6 terpen lakton içermektedir (EMA, 2015).
Flavonoid glikozitler arasında kuersetin, kaempferol ve izoramnetin türevleri bulunurken; terpen laktonlar grubunda ginkgolidler ve bilobalid yer almaktadır. Bu bileşenler antioksidan özellikleri sayesinde serbest radikallerin neden olduğu hücresel hasarın azaltılmasına katkı sağlayabilmektedir.
Standardizasyon Neden Önemli?
Bitkisel ürünlerde etkinlik yalnızca bitkinin adına bağlı değildir. Kullanılan ekstraktın kalitesi, üretim yöntemi ve standardizasyon düzeyi de büyük önem taşır. Ginkgo biloba ile yapılan klinik çalışmaların büyük çoğunluğu belirli oranlarda flavonoid glikozit ve terpen lakton içeren standardize ekstreler kullanılarak gerçekleştirilmiştir. Bu nedenle standartlaştırılmamış ürünlerin aynı etkiyi göstereceği varsayılmamalıdır.
Biliyor muydunuz?
Ginkgo biloba ağaçları, 1945 yılında Hiroşima’ya atılan atom bombasından sonra yeniden filizlenen canlı organizmalar arasında yer almıştır. Bu nedenle dünyanın birçok bölgesinde dayanıklılığın ve uzun ömrün sembolü olarak kabul edilmektedir.
Eczacının Rolü
Bitkisel ürünlere olan ilginin artmasıyla birlikte eczacılar, hastaların doğru ürün seçimi konusunda başvurduğu en önemli sağlık profesyonellerinden biri haline gelmiştir.
Ginkgo biloba içeren ürünlerin değerlendirilmesinde eczacılar;
- Standardize ekstre içeren ürünleri tercih etmeli,
- Ürünlerin kalite ve güvenilirlik kriterlerini değerlendirmeli,
- Olası ilaç-bitki etkileşimleri konusunda danışmanlık vermeli,
- Hastaların kullandıkları diğer ilaçları sorgulamalıdır.
Özellikle antikoagülan ve antiagregan ilaç kullanan bireylerde dikkatli olunmalı, cerrahi girişim planlanan hastalarda Ginkgo biloba kullanımı mutlaka sorgulanmalıdır.
Eczacının görevi yalnızca ürün temin etmek değil, aynı zamanda bilimsel kanıta dayalı bilgi sunarak güvenli ve bilinçli kullanımı desteklemektir.
Sonuç
Ginkgo biloba, yalnızca “hafıza bitkisi” olarak tanımlanamayacak kadar geniş bir bilimsel geçmişe ve fitokimyasal zenginliğe sahiptir. Standardize ekstreleriyle modern fitoterapide önemli bir yere sahip olan bu bitki, kalite, güvenlilik ve doğru danışmanlık ilkeleri çerçevesinde değerlendirildiğinde sağlık alanında değerli bir destekleyici seçenek olarak öne çıkmaktadır.
Ginkgo biloba örneği, bitkisel ürünlerin etkinliğinin yalnızca geleneksel kullanımla değil, standardizasyon ve bilimsel kanıtlarla birlikte değerlendirilmesi gerektiğini bir kez daha göstermektedir.
Kaynakça: European Medicines Agency. Assessment report on Ginkgo biloba L., folium. London: EMA; 2015.
